Творчество

Стихи Жамсо Цыденова

Буряад хэлэмнай.

Мянган жэлнүүдэй үндэhэ дамжаhаар,

Монгол угсаатанай нэгэ hалааhаа

Барга буряад ходорон гараhан,

Бардам хэлэеэ оньhолон зохёоhон.

Байгал далайнгаа үндэр тахилгатай

Буянта дэлгэр дэбисхэр дээрэ

Үндэhэн изагуураа бүхөөр табинхай

Үнжэгэн сагаан баян хэлэмнай.

Түрэл дайдатаяа таhаршагүй холбоотой,

Түбшэн даруу, жэгдэхэн яряатай,

Дуулим дайдын хэшэгэй дээжэhээ

Дууряан абаhан уян хэлэмнай.

Уран дүшын алхаар урлуулhан,

Угай нангин угалзаар нэхүүлhэн,

Буряад сэдьхэлдэ болбосон хүгжэhэн

Буурал арадайм эмгэн хэлэн.

Баримта түүхын хуудаhа ираhаар

Бүгэдэ зоноо сууда гаргаhан,

Тэмсэлтэ хүйтэн зэбүүн сагые

Тэсэжэ гаталhан түрэл хэлэмнай.

 

Буряад хэлэмни.

Торгон зөөлэн жороотой,

Мэргэн хурса бодолтой,

Талын дууша жэргэмэлэй

Мүнгэн хонгёо аялгатай,

Угай түүхэ дамжуулhан

Урин налгай арадаймнай,

Баян дэлгэр зугаатай

Буурал Буряад хэлэмнай.

Угалза нарин нугалаатай,

Уярма hайхан аянгатай,

Уян хурса гуурhатай,

Уран үгын хобоотой,

Талын хүжөөр анхилhан

Тунгалаг булагай аршаандал,

Түүхэтэ буряад арадайм

Түрэл буряад хэлэн юм.

Эхин наhанhаам тэнжээhэн

Эжым ангир уурагтал,

Эмхи тааруу сэдьхэлдэм

Эхэ буряад хэлэмни.

Буряад хэлэнэйм уянга –

Буряад сэдьхэлэйм аялга,

Буряад арадайм амалhан

Буряад хэлэм сэнтэй юм.

 

Буряадхан хүгжэмтэ дуумни

Бүтүү хара сэжым оёорто

«Бүлхитэй» наhан – жаргалайм хуби,

Уужамхан сэдьхэлэйнгээ гуниг тараажа,

Урсахан дуугаа уянгалан дуулахам:

Бууралхан бороёо дугшуулан, аажамхан

Буряадхан дуугаа аялгалан татахадам,

Сэдьхэлэйм хүбшэргэйе дайран наадана

Сэбдэгхэн зүрхэнэйм мүльhэхэн хайлана.

Сээжым гүнзэгыдэ ошохон бадаржа,

Сэсэгтэ нугамни халюуран долгилно,

Барга арадайнгаа хүгжэмтэ зэбсэгүүдээр

Булган талынгаа нойрые сэлмээхэм…

Хүнды модоной гүн оёорто

Хүхюутэй аялгын онсохон нюусатай,

Буряад-Монгол арадайм урлаhан,

Буурал сагай уянга зэдэлүүлhэн,

Арбан сагаан уянхан хургаараа,

Аглаг сээжынгээ оёорhоо уряалжа,

Сэмгэн хүнды хүгжэмтэ лимбээрээ

Сэнгүүхэн талынгаа аялга хатаруулхам…

Эреэхэн зүрхэм дуулан байна,

Ханилhан гансанайм шарай үзэгдөөд,

Эльгэ нимгэхэн мэдэрэл жэгнээд,

Хонгорхон сэдьхэлыем хүтэлэн баясуулна…

Алагхан агта мориной хилгааhанhаа

Арюун тунгалаг абяан соностоод,

Морин хуурайнгаа хоёр хүбшэргэйнүүдээр

Мүнгэн аялга талаараа таталуулхадам:

Холын үе сагай амгалан байдал;

Хони ямаадай hүрэгхэн соохорлоод,

Халюунхан талынгаа шэмэг боложо,

Хоёр нюдэндэм зураглал үзэгдэхэдэл…

Хотогор дайдым эзэн аялга

Хүнэй зүрхэ сэдьхэл хайлуулма,

Молор байдалай уянгата хүгжэм

Мүнхэ арадайм хэтын уянга.

Хүлгүү сэдьхэлэйм уянгата дуун

Хүгжэмтэ зэбсэгүүдэй hайхан аялгаар,

Нойрмог талынгаа нюруу дээгүүр

Нойрhоонь сэлмээжэ, уряалан хатарна.

Шэдитэ дуунайм хүгжэм аялгые

Шарьяа хоолойтой жэргэмэл шубуухайшье,

Жэгдэхэн талынгаа оёорто хоронхой

Жэнхинэмэ дуугаараа таhалха эрхэгүй.

Үргэн талым сэлмэг шарай

Үүрэй толоноор миралзан миhэрхэдэл,

Түрэл аялга дуугаа шагнажа

Тала дайдынгаа хэшэг үршөөhэндэл.

Буряадхан дуунайм аялга hайхан,

Буряад сэдьхэлдэм тааруу налгайхан,

Хүнэй сэдьхэлэй хүбшэргэй шэмшэрүүлэн

Хорхой мэтэ гулдиран ороhоор,

Хороhон гунигайм заха үзүүрhээ

Хүтэлэн гаргажа, намнаха шэдитэйл,

Дэлгэр сагаан сэдьхэл түрүүлжэ,

Дуранай нангин мэдэрэл залгуулна.

Аглаг сээжым оёорhоо халиhан

Аляахан дуугаа талаараа тарихадам,

Алтан дэлхэйн баяр жаргал

Амсуулжа сэнгүүлhэн Буряадхан аялгам.

 

Түрэлхи хэлэн

Түрэлхи хэлэн – түрэhөөр бэлэгни,

Тэгүүлэн дабшаха аялгата хүлэгни.

Аба эжыгээ дуудаhан хэлэмни,

Асари ехэ сэдьхэлэйм баялигни.

Бурьялан байгаа улаахан зүрхэнэйм

Буряад хэлэнэйм hайхан уянга,

Хүйтэн хара шулууе хайлуулхаар,

Халуун нулимса унагааха хүсэтэйл.

Түрэлхи хэлэн – түрэhөөр бэлэгни,

Түбиие тойрохо арга шэдимни.

Туургата зонойм амалhан хэлэн

Талаан бэлигэйм уянгын булан.

Уран үгын зөөлэхэн долгин

Уян зүрхым эльбээд баясуулна,

Угалза баян нугалаа бүхэнииень

Уудалан hуухадам, угаа зохид лэ.

Түрэлхи хэлэн – түрэhөөр бэлэгни,

Түшэглэн найдаха эрдэни зэбсэгни,

Төөрихэ сагайм абаралта гэрэлни,

Тэнсэхэ наhанайм буянта хэшэгни.

Түрэл арадайм түhөө шарайда

Таатай зохидоор түхэлөөрөө таараhан,

Үзэсхэлэнтэ байгаалиин шэмээр тэнжэhэн,

Үндэhэ бүхэтэй түрэл хэлэмнай.

Түрэлхи хэлэн – түрэhөөр бэлэгни,

Тахижа ябаха нангин hүлдэмни,

Түрэлхи хэлэн – талаан бэлигни,

Түүрээжэ ябаха – үндэр заяамни.

 

МОРИН ХУУР 

Арадайм сэдьхэл дууряаhан,

Арюухан жэгүүртэ аялгатай,

Аажам таладал налгайхан,

Арадайм хүгжэмтэ морин хуур.

Мүнхын аялгаар зэдэлhэн,

Мүнгэн дуута хүбшэргээтэй,

Монгол угсаатанай түүхые

Мянган жэлнүүдтэ түүрээhэн*.

Морин эрдэниин түhөөтэй,

Мүнхэ тэнгэриин үршөөлтэй,

Монгол – Буряадайм зэндэмэни

Морин хуурай аялга.

Жэнхэни буряадайм сэдьхэлые

Жэгтэй hайханаар дамжуулhан,

Морин хуурай аялга

Молор сагай уянга.

 

ЛИМБЭ 

Булган таладаа дурланхай,

Буряадхан сэдьхэлэйм уянгые

Аянгын дуугаар дамжуулhан,

Арадайм хүгжэмтэ лимбэ лэ.

Арбанхан уян хурганайм

Аляахан хүнгэн хүдэлсэhөө

Огсом аялга ходорон,

Орон нютагаарни таралай.

Барга Буряадайм дуунтай

Буурал түрэл дайдамни

Бүжэг дууе дууряаhан,

Буряад-Монгол лимбэ лэ.

Онсохон аялгын нюусаар

Омог сээжым оёорhоо,

Буряадхан аялгым мүнхэлэн

Байгалай долгёор эбхэрлэй.